• Prof. Hariprasad K

“अविद्याद्यशुभगुणानां परित्यागपूर्वकं विद्यादिशुभगुणानां स्वीकारेण सदानन्दमयजीवनयापनं नाम शिक्षा अथवा शीलनिर्माणमेव शिक्षा” इति महर्षिदयानन्दसरस्वतिमहाभागाः शिक्षां पर्यभाषिषत । ईदृश्यः बह्व्यः परिभाषाः यद्यपि बहुभिः महात्मभिः प्रादायिश्अत तथापि आहत्य शिक्षया मानवस्य सर्वाङ्गिकविकासो जायते इत्यत्र कोऽपि न विप्रतिपद्यते । शुभगुणा एव मानवं शोभनव्यक्तित्वमन्तं कुर्वन्ति इति भङ्ग्यन्तरेण उच्यते । मानवमात्रेण अवश्यं सम्पाद्याः एते शुभगुणाः के ? के च त्याज्याः अशुभगुणाः इति चिन्तनीयम् । सद्गुणाः दैवीसम्पदः इत्यपि भगवद्गीतायाम् उच्यते । ते च गुणाः गीतायाम् इत्थं प्रोक्ताः अभयं सत्त्वशंशुद्धिः - - - - - - - - अद्रोहो नातिमानिता । इति । एते गुणाः तद्वतः जनस्य गुरुत्वम् अथवा गौरवम् अथवा मूल्यम् वर्धयन्ति इत्यतः एतान् मूल्यानि इति समाजः कीर्तयति । एते गुणाः इत्थं मानवस्य मानं वर्धयन्ति इत्यतः गीतायां दैवी सम्पदः इत्युच्यन्ते । एते गुणाः केषुचित् सहजतया जन्मना सहैव भिन्नभिन्नमात्रया भवन्ति । कैश्चित् एते गुणाः शिक्षया मूलतः एव उपार्जनीयाः भवन्ति । कैश्चित् कस्याञ्चिन्मात्रायां विद्यमानाः गुणाः शिक्षया विकासनीयाः भवन्ति । अतः शिक्षाक्षेत्रे ईदृशमूल्यानां विकासाय अनुकूलं शिक्षास्वरूपं चिन्तनीयम् भवति । यथा मूल्यत्वेन व्यवह्रियमाणानां सद्गुणानां शिक्षया विकासः साधनीयः तथैव दुर्गुणानां निरासोऽपि कर्तव्यो भवति । भगवद्गीतायां तादृशाः दुर्गुणाः आसुरीसम्पदः इत्युच्यन्ते । ते च यथा – दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् ॥ एताः दम्भाद्याः आसुरीसम्पदः दुर्गुणाः इत्युच्यन्ते याश्च अस्माभिः त्याज्याः । एताः तूष्णीं अस्मान् न परित्यजन्ति । शिक्षाव्यवस्थायाम् एतेषां दुर्गुणानां निरासाय उपायाः चिन्त्यन्ते । अतः अस्मिन् शोधपत्रे अहं शिक्षाक्षेत्रे मानवनिर्मातॄणाम् मूल्यानां विकासाय किं कर्तव्यमिति विमर्शात्मकं चिन्तनं व्यधासिषम् यदग्रे तत्र भवन्तो भवन्तः पठितुमर्हन्ति ।

मूल्यम्, शिक्षा, व्यक्तित्वम्, विकासः, दैवीसम्पत्, आसुरी सम्पत्, सत्त्वसंशुद्धिः, नातिमानिता

"Developing and discussing the values ​​of human builders through education", International Journal of Emerging Technologies and Innovative Research (www.jetir.org), ISSN:2349-5162, Vol.13, Issue 3, page no.f31-f36, March-2026, Available :http://www.jetir.org/papers/JETIR2603506.pdf

"Developing and discussing the values ​​of human builders through education", International Journal of Emerging Technologies and Innovative Research (www.jetir.org | UGC and issn Approved), ISSN:2349-5162, Vol.13, Issue 3, page no. ppf31-f36, March-2026, Available at : http://www.jetir.org/papers/JETIR2603506.pdf